koło wodne, gatro Koło mające na obwodzie łopatki lub przegrody, poruszane siłą naporu wody, poprzednik turbiny wodnej. Najczęściej wykorzystywane do napędu młynów wodnych i narzędzi wykorzystywanych np. w tartakach lub kuźniach.
Spis treści |
Podstawowy podział
Zależnie od sposobu zasilania koła wodne dzielimy na:
|
|
|
- nasiębierne (wykorzystuje głównie energię potencjalną wody) o największej wydajności,
- śródsiębierne (wykorzystuje energię potencjalną i kinetyczną wody),
- podsiębierne (wykorzystuje głównie energię kinetyczną wody)
Znane jest od I w. p.n.e.
W niektórych krajach Bliskiego Wschodu i Azji Południowo-Wschodniej koła wodne używane są do podnoszenia wody. Jest to zapewne najstarsza maszyna poruszana siłą wody. Składa się ona z dużego koła wodnego o średnicy do 20 m, do którego są przymocowane drewniane lub gliniane czerpaki - wraz z obrotem koła, czerpaki podnoszą wodę w górę. Koła takie do tej pory czerpią wodę na przykład z rzeki Asi w Syrii, przelewając ją do akweduktów, którymi woda jest prowadzona na pola. Stosuje się je także w innych krajach Bliskiego Wschodu, jeszcze używa się je w Hercegowinie, gdzie wprowadzili je Turcy. W Wietnamie są stosowane koła o średnicy 10-15 m, zbudowane całkowicie z bambusa.
Ciekawostki
- Koło wodne stosowane w średniowieczu miało od 2-4 KM mocy
- W XVI wieku w Polsce pracowało ok 3000 kół wodnych
Zastosowanie
W Polsce koła wodne stosowano od XII wieku. Służyły do napędzania kół w młynach wodnych oraz urządzeń w tartakach i w kuźniach. W innych krajach rozszerzono zastosowania kół wodnych o wykorzystanie napędu do poruszania pił mechanicznych. Używano ich na przykład do cięcia kamienia.
Zachowane
- Zabytkowa Kuźnia Wodna w Oliwie
- Kuźnica wodna w Starej Kuźnicy
W heraldyce
Element koła wodnego w heraldyce:
 Herb gminy Wręczyca Wielka |
 Herb gminy Trojanów |
||
Zobacz też